Mỗi năm, ô nhiễm không khí gây ra cái chết sớm cho khoảng 7 triệu người trên toàn cầu, theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Tại các đô thị đang phát triển như Hà Nội, TP.HCM, nơi giao thông cá nhân chiếm tỷ lệ cao và mức độ phương tiện dày đặc, các nỗ lực cải thiện chất lượng không khí thường chỉ tập trung vào khí thải từ động cơ đốt trong, đặc biệt là xe máy và ô tô chạy xăng hoặc dầu diesel.
Tuy nhiên, một nguồn phát thải nguy hiểm không kém nhưng lại thường bị bỏ quên chính là bụi sinh ra từ quá trình mài mòn má phanh.Khi phương tiện phanh lại, má phanh và đĩa phanh ma sát với nhau để làm chậm tốc độ. Quá trình này sinh ra hàng triệu hạt bụi siêu mịn, bao gồm nhiều kim loại nặng như đồng, sắt, antimon, sợi tổng hợp, chất kết dính polymer và thậm chí là amiăng – một chất đã bị cấm trong nhiều lĩnh vực do độc tính cao.
Phần lớn các hạt bụi này có kích thước dưới 2.5 micromet (PM2.5), đủ nhỏ để lọt qua các cơ chế phòng vệ tự nhiên của cơ thể và lắng sâu vào các phế nang trong phổi. Trong một số điều kiện, bụi phanh còn có thể xuất hiện dưới dạng hạt nano (< 0.1 micromet), khiến chúng dễ dàng đi vào máu, ảnh hưởng đến cả hệ tim mạch và thần kinh.
Trong khi khí thải từ động cơ xăng và diesel chứa các chất ô nhiễm như NOx, CO, SO2, VOC và PM2.5, thì bụi phanh lại tập trung ở các kim loại chuyển tiếp, vốn có khả năng tạo ra gốc tự do (ROS) trong phổi, gây tổn thương màng tế bào, phá vỡ DNA và dẫn đến viêm mãn tính.
Một số nghiên cứu mới cho thấy, với cùng khối lượng, bụi phanh có khả năng gây độc tế bào và viêm mạnh hơn cả khí thải diesel, do đặc tính hóa học và kích thước siêu nhỏ của chúng. Hơn nữa, bụi phanh không thể kiểm soát bằng cách lắp bộ lọc khí thải và cũng không hề bị giám sát chặt chẽ theo các tiêu chuẩn môi trường hiện hành.
Khi hít phải bụi phanh trong thời gian dài, cơ thể có thể gặp hàng loạt vấn đề:
- Viêm mãn tính phổi: Do phản ứng viêm kéo dài từ các cytokine
- Xơ hóa mô phổi: Làm giảm đàn hồi, dẫn đến khó thở, suy giảm chức năng hô hấp.
- Nguy cơ ung thư phổi: Gốc tự do phá hủy DNA, gây đột biến gen.
- Suy yếu hệ miễn dịch tại phổi: Làm tăng nguy cơ nhiễm trùng đường hô hấp.
- Ảnh hưởng tim mạch: Các hạt nano có thể xâm nhập máu, gây rối loạn tuần hoàn.
Ai là người chịu ảnh hưởng nặng nề nhất?
- Thợ sửa xe, kỹ thuật viên garage: Làm việc trong không gian kín, tiếp xúc bụi phanh thường xuyên.
- Tài xế xe buýt, taxi, xe tải: Phanh liên tục trong môi trường đô thị đông đúc.
- Người dân sống gần đường lớn: Hít phải bụi phanh lẫn trong không khí suốt ngày đêm.
- Trẻ em, người cao tuổi, người có bệnh nền hô hấp: Là nhóm dễ bị tổn thương nặng khi tiếp xúc với bụi mịn.
Tuấn Phạm