“Tài xế mệt mỏi – sát thủ thầm lặng” không phải là một cách nói cường điệu. Dưới góc nhìn an toàn giao thông, đây là một trong những nguyên nhân nguy hiểm nhất nhưng lại bị đánh giá thấp, bởi nó không ồn ào như rượu bia, không dễ đo lường như tốc độ, và thường đến một cách âm thầm cho đến khi tai nạn xảy ra.
Mệt mỏi khi lái xe chủ yếu bắt nguồn từ thiếu ngủ, lịch sinh hoạt thất thường hoặc làm việc kéo dài. Cơ thể con người vốn vận hành theo nhịp sinh học, khi bị đảo lộn – ngủ không đủ, ngủ không sâu hoặc lái xe vào khung giờ “trũng” như đêm khuya và đầu giờ chiều – não bộ sẽ suy giảm khả năng tỉnh táo. Điều nguy hiểm là người lái thường không nhận ra mình đang mất tập trung, hoặc đánh giá thấp mức độ mệt mỏi của bản thân.
Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng, tình trạng buồn ngủ khi lái xe có mức độ nguy hiểm tương đương với việc sử dụng rượu bia. Sau khoảng 17–19 giờ không ngủ, khả năng phản xạ và xử lý tình huống của con người có thể tương đương với người có nồng độ cồn trong máu ở mức giới hạn cho phép. Nếu kéo dài đến 24 giờ, mức suy giảm còn nghiêm trọng hơn. Điều này lý giải vì sao nhiều vụ tai nạn trên cao tốc xảy ra mà không hề có dấu hiệu phanh – tài xế đã rơi vào trạng thái “ngủ vi mô” (microsleep) trong vài giây ngắn ngủi, nhưng đủ để xe đi lệch làn hoặc lao thẳng vào chướng ngại vật.
“Ngủ vi mô” là một hiện tượng đặc biệt nguy hiểm. Người lái có thể vẫn mở mắt, tay vẫn giữ vô lăng, nhưng não bộ gần như “tắt” trong 2–5 giây. Ở tốc độ 80 km/h, chỉ 3 giây mất kiểm soát đã khiến xe đi hơn 60 mét trong trạng thái vô thức. Đó là khoảng cách đủ để vượt qua mọi cơ hội xử lý.
Các dấu hiệu của mệt mỏi không phải lúc nào cũng rõ ràng, nhưng có thể nhận biết nếu chú ý: mắt nặng, chớp liên tục, ngáp nhiều, khó giữ làn, bỏ lỡ biển báo hoặc không nhớ rõ đoạn đường vừa đi qua. Khi những dấu hiệu này xuất hiện, việc cố gắng “gồng” để lái tiếp là một quyết định sai lầm. Cơ thể không thể bị “lừa” bằng ý chí.
Một sai lầm phổ biến là nhiều tài xế tìm cách chống buồn ngủ bằng cà phê, nước tăng lực hoặc mở nhạc lớn. Những biện pháp này chỉ mang tính tạm thời, giúp kéo dài sự tỉnh táo trong thời gian ngắn, nhưng không thay thế được giấc ngủ. Khi tác dụng kích thích qua đi, cảm giác mệt mỏi thường quay lại nhanh và mạnh hơn.
Để phòng tránh rủi ro từ mệt mỏi, giải pháp hiệu quả nhất vẫn là quản lý thời gian nghỉ ngơi hợp lý. Trước những chuyến đi dài, tài xế cần đảm bảo ngủ đủ giấc (ít nhất 7–8 giờ). Trong hành trình, nên dừng nghỉ sau mỗi 2–3 giờ lái xe, ngay cả khi chưa cảm thấy mệt. Nếu xuất hiện dấu hiệu buồn ngủ, cách tốt nhất là dừng xe ở nơi an toàn và chợp mắt 15–20 phút. Một giấc ngủ ngắn đúng lúc có giá trị hơn bất kỳ ly cà phê nào.
Ngoài ra, việc chia sẻ tay lái trong những chuyến đi dài, duy trì không gian cabin thoáng mát, và tránh lái xe vào khung giờ cơ thể dễ buồn ngủ cũng là những biện pháp cần thiết. Với các tài xế chuyên nghiệp, việc tuân thủ thời gian làm việc – nghỉ ngơi không chỉ là khuyến nghị mà còn là yếu tố sống còn.
Tóm lại, mệt mỏi khi lái xe là một “sát thủ” đúng nghĩa vì nó làm suy giảm khả năng kiểm soát mà người lái không hề nhận thức đầy đủ. Nếu rượu bia bị lên án mạnh mẽ, thì buồn ngủ khi lái xe cũng cần được nhìn nhận với mức độ nghiêm trọng tương đương. Trong mọi trường hợp, khi cơ thể đã lên tiếng, lựa chọn an toàn nhất không phải là cố đi tiếp, mà là dừng lại.
Bùi Bảo