Nếu nhìn dưới lăng kính kỹ thuật và vận hành, một câu hỏi đáng được đặt ra: vì sao xe thương mại, đặc biệt là xe tải chạy diesel là nhóm phương tiện có mức phát thải cao lại ít khi trở thành trọng tâm của câu chuyện chuyển đổi xanh?
Trong làn sóng chuyển đổi xanh đang lan rộng trong giao thông, xe máy và ô tô cá nhân thường là những cái tên được nhắc đến nhiều nhất. Các giải pháp giảm phát thải, xu hướng điện hóa hay thay đổi thói quen di chuyển chủ yếu xoay quanh nhóm phương tiện này. Tuy nhiên, nếu nhìn dưới lăng kính kỹ thuật và vận hành, một câu hỏi đáng được đặt ra: vì sao xe thương mại, đặc biệt là xe tải chạy diesel là nhóm phương tiện có mức phát thải cao lại ít khi trở thành trọng tâm của câu chuyện?
Về bản chất, động cơ diesel dung tích lớn được thiết kế để chịu tải nặng và vận hành liên tục. Trong điều kiện lý tưởng, các dòng xe tải thế hệ mới với tiêu chuẩn khí thải cao có thể kiểm soát tốt lượng phát thải. Nhưng trên thực tế, đội xe thương mại đang lưu hành tại nhiều đô thị và tuyến vận tải vẫn bao gồm không ít xe đã qua nhiều năm sử dụng, công nghệ xử lý khí thải lạc hậu, thậm chí xuống cấp do bảo dưỡng không đầy đủ. Lượng bụi mịn và khí NOx từ nhóm phương tiện này vì thế lớn hơn đáng kể so với ô tô con đời mới, chưa kể xe máy hiện đại.
Dù vậy, xe tải và xe thương mại lại giữ vai trò không thể thay thế trong hệ thống logistics. Từ vận chuyển nguyên vật liệu, hàng tiêu dùng đến kết nối các khu công nghiệp với cảng biển, đây là “xương sống” của chuỗi cung ứng. Chính đặc thù này khiến quá trình chuyển đổi của xe thương mại không thể diễn ra nhanh và mạnh như với xe cá nhân. Mọi thay đổi đều cần được cân nhắc kỹ lưỡng để không ảnh hưởng đến hiệu quả vận hành và chi phí vận tải.
Xét ở góc độ công nghệ, sự chênh lệch càng rõ ràng. Xe máy điện và ô tô điện đang được hưởng lợi từ tiến bộ nhanh của pin, quy mô sản xuất lớn và sự đa dạng về sản phẩm. Trong khi đó, điện hóa xe tải vẫn là bài toán khó. Xe tải điện hiện có giá thành cao, yêu cầu hạ tầng sạc công suất lớn và còn hạn chế về tầm hoạt động khi chở nặng. Các giải pháp khác như hybrid hay nhiên liệu thay thế cũng đang trong giai đoạn thử nghiệm và chưa phổ biến rộng rãi trong vận tải thương mại.
Một yếu tố khác thường bị bỏ qua là hiệu ứng “quen mắt”. Khói đen từ xe tải diesel đã tồn tại suốt nhiều năm trên đường phố, đặc biệt tại các cửa ngõ đô thị, khiến nó dần trở thành hình ảnh bình thường. Ngược lại, số lượng lớn xe máy và ô tô cá nhân xuất hiện dày đặc trong sinh hoạt hàng ngày khiến nhóm này dễ bị chú ý hơn khi bàn về ùn tắc và ô nhiễm, dù mức phát thải trên từng phương tiện thấp hơn.
Từ góc nhìn của ngành ô tô, chuyển đổi xanh trong giao thông sẽ khó đạt hiệu quả toàn diện nếu chỉ tập trung vào xe cá nhân. Giảm phát thải thực chất đòi hỏi cách tiếp cận hệ thống, trong đó xe thương mại – nhóm phương tiện phát thải lớn nhưng khó thay thế – cần được đặt đúng vị trí trong lộ trình dài hạn. Điều này có thể bắt đầu từ việc nâng cao tiêu chuẩn kỹ thuật, cải thiện chất lượng bảo dưỡng, tối ưu hóa đội xe và từng bước đưa công nghệ mới vào vận tải hàng hóa.
Chuyển đổi xanh không chỉ là câu chuyện của xu hướng hay hình ảnh, mà là bài toán cân bằng giữa công nghệ, hiệu quả kinh tế và thực tế sử dụng. Khi những nguồn phát thải lớn nhất được nhìn nhận đúng vai trò và thách thức, quá trình điện hóa và xanh hóa giao thông mới có thể đi đúng hướng và bền vững.
Tuấn Phạm