Khi tham gia giao thông, rất nhiều người nghĩ rằng chỉ cần mình đi đúng luật là đủ an toàn. Nhưng thực tế, tai nạn thường xảy ra không phải vì bạn sai, mà vì bạn không kịp đoán người khác sẽ làm gì tiếp theo. Người lái xe an toàn không chỉ biết phản ứng, mà còn biết dự đoán.
Phản ứng là khi sự việc đã xảy ra rồi mới xử lý. Ví dụ: thấy xe phía trước thắng gấp thì mới đạp phanh, thấy trẻ em lao ra đường mới đánh lái né, thấy xe tải chuyển làn mới giật mình giảm tốc. Cách lái xe này luôn đặt bản thân vào trạng thái bị động. Chỉ cần chậm vài giây, khoảng cách quá gần hoặc mặt đường trơn trượt, hậu quả có thể rất lớn.
Trong khi đó, dự đoán hành vi là khả năng đọc tình huống trước khi nguy hiểm xuất hiện. Đó là khi bạn thấy một chiếc xe máy chạy loạng choạng thì lập tức nghĩ có thể người đó đang nghe điện thoại hoặc thiếu quan sát. Thấy một chiếc taxi đi chậm sát lề thì đoán rằng nó có thể dừng đột ngột để đón khách. Thấy một quả bóng lăn ra đường thì lập tức giảm tốc vì rất có thể phía sau sẽ có trẻ em chạy theo.
Đây mới là kỹ năng quan trọng nhất của người lái xe giàu kinh nghiệm. Nhiều tài xế lâu năm thường có cảm giác “linh tính”, nhưng thật ra đó không phải may mắn. Đó là kết quả của việc quan sát liên tục và ghi nhớ các mẫu hành vi phổ biến trên đường. Họ biết rằng xe tải thường có điểm mù lớn nên không nên chạy song song quá lâu. Họ hiểu rằng xe ôm công nghệ có thể bất ngờ tấp vào lề khi điện thoại báo cuốc mới. Họ cũng biết rằng vào giờ tan học, khu vực cổng trường luôn tiềm ẩn những chuyển động khó lường từ học sinh và phụ huynh.
Người chỉ biết phản ứng thường nhìn rất gần, chỉ tập trung vào chiếc xe ngay trước mặt. Người biết dự đoán sẽ nhìn xa hơn nhiều: quan sát cả dòng xe, người đi bộ, tín hiệu giao thông, khoảng trống hai bên đường, thậm chí ánh mắt và hướng quay đầu của người khác.
Ví dụ đơn giản nhất là khi đi sau một chiếc xe container. Nếu chỉ phản ứng, bạn sẽ đợi đến khi container thắng mới xử lý. Nhưng nếu biết dự đoán, bạn sẽ tự hỏi: “Phía trước container có chuyện gì khiến nó phải thắng không?” và chủ động giữ khoảng cách từ sớm. Điều này giúp việc lái xe nhẹ nhàng hơn rất nhiều, không cần thắng gấp hay giật mình liên tục.
Kỹ năng dự đoán hành vi cũng đặc biệt quan trọng với người đi xe máy tại Việt Nam, nơi giao thông có nhiều tình huống khó đoán. Một chiếc xe bật xi-nhan chưa chắc sẽ rẽ, nhưng một chiếc xe không bật xi-nhan vẫn có thể quẹo bất ngờ. Một người đi bộ đứng sát mép đường có thể băng qua bất cứ lúc nào. Một chiếc ô tô giảm tốc gần quán cà phê có thể đang tìm chỗ tấp vào. Nếu chỉ chờ mọi chuyện xảy ra rồi mới xử lý, người lái xe sẽ luôn trong trạng thái căng thẳng và dễ gặp nguy hiểm.
Điều thú vị là khi bạn bắt đầu tập thói quen dự đoán, việc lái xe sẽ trở nên “êm” hơn. Bạn ít phải thắng gấp, ít phải lạng tránh đột ngột, tiết kiệm nhiên liệu hơn và đặc biệt là giảm áp lực tâm lý khi di chuyển. Đây cũng là lý do những tài xế nhiều kinh nghiệm thường lái rất mượt, dù tốc độ không hề chậm.
An toàn giao thông không chỉ là kỹ năng điều khiển phương tiện, mà còn là khả năng đọc trước ý định của người khác. Trên đường, người nguy hiểm nhất không phải người đi nhanh, mà là người tạo ra hành động bất ngờ khiến người khác không kịp chuẩn bị.
Vì vậy, thay vì chỉ học cách phản ứng thật nhanh, hãy học cách nhìn xa hơn một nhịp. Đôi khi, chỉ cần đoán đúng một tình huống sắp xảy ra, bạn đã tránh được một tai nạn trước khi nó bắt đầu.
Tuấn Phạm