Nhiều người khi mua ô tô thường dành phần lớn thời gian để so sánh giá bán giữa các mẫu xe, nhưng lại ít khi tính đến khoản tiền sẽ phải chi trong suốt quá trình sử dụng. Trên thực tế, giá mua chỉ là chi phí ban đầu, còn tổng chi phí sở hữu (Total Cost of Ownership – TCO) trong khoảng 5 năm mới là thước đo phản ánh chính xác chiếc xe nào thực sự “kinh tế”. Đối với người dùng tại Việt Nam, sự chênh lệch này có thể lên tới hàng trăm triệu đồng, ngay cả khi hai mẫu xe có giá bán gần tương đương.
Khoản chi lớn nhất mà nhiều người thường bỏ qua là khấu hao. Một chiếc ô tô bắt đầu mất giá ngay từ khi lăn bánh và đây thường là chi phí lớn nhất trong toàn bộ vòng đời sử dụng. Với các mẫu xe phổ thông tại Việt Nam, sau khoảng 5 năm hoặc 80.000–100.000 km, giá trị còn lại thường dao động từ 55–70% giá mua ban đầu, tùy thương hiệu, độ phổ biến và nhu cầu của thị trường xe cũ. Điều này đồng nghĩa một chiếc xe trị giá 800 triệu đồng có thể mất khoảng 250–350 triệu đồng chỉ riêng do khấu hao, lớn hơn rất nhiều so với khoản tiền tiết kiệm được từ việc chọn mẫu xe có mức tiêu hao nhiên liệu thấp hơn 1–2 lít/100 km.
Chi phí năng lượng là yếu tố tiếp theo cần được tính toán dựa trên quãng đường sử dụng thực tế. Với người chạy khoảng 20.000 km mỗi năm, sau 5 năm tổng quãng đường đã đạt xấp xỉ 100.000 km. Chỉ cần mức tiêu hao nhiên liệu chênh lệch 2 lít/100 km giữa hai mẫu xe xăng, lượng nhiên liệu sử dụng đã khác nhau khoảng 2.000 lít. Nếu tính theo mặt bằng giá xăng tại Việt Nam trong những năm gần đây, khoản chênh lệch có thể lên tới vài chục triệu đồng. Đối với xe hybrid, mức tiêu hao thấp hơn trong điều kiện đô thị giúp giảm đáng kể chi phí nhiên liệu, trong khi xe điện có thể đưa chi phí năng lượng xuống thấp hơn nữa nếu chủ xe chủ yếu sạc tại nhà.
Bảo dưỡng cũng là khoản mục không nên xem nhẹ. Xe động cơ đốt trong cần thay dầu động cơ, lọc dầu, bugi, dầu hộp số, nước làm mát và nhiều hạng mục bảo dưỡng định kỳ khác. Xe hybrid vẫn giữ phần lớn các hạng mục này nhưng nhờ động cơ xăng hoạt động ít hơn nên một số chi tiết có tốc độ hao mòn thấp hơn. Trong khi đó, xe điện không cần thay dầu động cơ hay bugi, số lượng chi tiết chuyển động ít hơn nên chi phí bảo dưỡng định kỳ thường thấp nhất. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa xe điện không phát sinh chi phí, bởi các hạng mục như lốp, má phanh, hệ thống treo, điều hòa hay dung dịch làm mát pin vẫn cần được kiểm tra và thay thế theo khuyến cáo của nhà sản xuất.
Một yếu tố khác ít được chú ý là chi phí tài chính. Nếu mua xe bằng hình thức vay ngân hàng, khoản lãi phải trả trong 5 năm có thể lên tới hàng trăm triệu đồng, đặc biệt với các khoản vay lớn. Khi đó, mức chênh lệch vài chục triệu đồng giữa hai mẫu xe lúc mua ban đầu sẽ tiếp tục làm tăng số tiền lãi phải thanh toán. Vì vậy, lựa chọn một chiếc xe phù hợp nhu cầu thay vì cố gắng mua phiên bản cao cấp nhất đôi khi lại là quyết định kinh tế hơn.
Chi phí bảo hiểm, lốp xe và các khoản phát sinh trong quá trình sử dụng cũng cần được đưa vào bài toán tổng thể. Xe có công suất lớn hoặc giá trị cao thường đi kèm phí bảo hiểm vật chất cao hơn. Lốp cỡ lớn cũng có giá thay thế cao hơn đáng kể so với các mẫu xe phổ thông. Những khoản chi này không quá lớn nếu xét riêng lẻ, nhưng cộng dồn trong 5 năm sẽ tạo nên khác biệt đáng kể.
Bên cạnh đó, giá trị bán lại sau 5 năm có tác động trực tiếp đến chi phí sở hữu thực tế. Một mẫu xe giữ giá tốt sẽ giúp chủ xe thu hồi được nhiều vốn hơn khi đổi xe mới. Ngược lại, nếu xe mất giá nhanh, phần chênh lệch này sẽ trở thành một khoản chi phí mà người sử dụng phải gánh chịu. Đây cũng là lý do nhiều mẫu xe Nhật dù giá bán ban đầu không thấp nhưng vẫn được đánh giá cao về hiệu quả kinh tế trong dài hạn nhờ khả năng giữ giá ổn định trên thị trường xe đã qua sử dụng.
Từ góc độ kinh tế, quyết định mua ô tô không nên chỉ dựa trên con số ghi trên bảng giá tại đại lý. Một chiếc xe có giá mua cao hơn nhưng tiêu hao ít nhiên liệu, chi phí bảo dưỡng thấp và giữ giá tốt hoàn toàn có thể có tổng chi phí sở hữu thấp hơn một mẫu xe rẻ hơn lúc ban đầu. Ngược lại, lựa chọn chỉ vì giá bán hấp dẫn nhưng bỏ qua khấu hao, chi phí vận hành và giá trị bán lại có thể khiến tổng số tiền phải bỏ ra sau 5 năm cao hơn đáng kể.
Đối với người dùng Việt Nam, cách tiếp cận hợp lý nhất là tính toán tổng chi phí sở hữu dựa trên quãng đường sử dụng hàng năm, nhu cầu di chuyển và kế hoạch giữ xe trong bao lâu. Khi nhìn toàn bộ vòng đời sử dụng thay vì chỉ nhìn vào giá mua, người tiêu dùng sẽ có cơ sở thực tế hơn để lựa chọn chiếc xe phù hợp, đồng thời tránh được những quyết định tưởng như tiết kiệm ở thời điểm hiện tại nhưng lại tốn kém hơn trong dài hạn.
Tuấn Phạm