Mỗi dịp Tết, giao thông tại các đô thị lớn và tuyến quốc lộ, cao tốc lại căng thẳng với cảnh ùn ứ kéo dài. Hiện tượng này không chỉ do phương tiện tăng mạnh, mà còn xuất phát từ đặc trưng kinh tế, xã hội và thói quen di chuyển của người Việt.
Tết Nguyên đán, giao thông tại các đô thị lớn và trên các tuyến quốc lộ, cao tốc trọng điểm lại bước vào giai đoạn căng thẳng quen thuộc. Những dòng xe nối dài hàng chục kilomet, các cửa ngõ thành phố thường xuyên ùn ứ kéo dài nhiều giờ. Tuy nhiên, giờ cao điểm giao thông Tết không đơn thuần là hệ quả của việc lượng phương tiện tăng đột biến, mà hình thành từ sự cộng hưởng của nhiều yếu tố mang tính kinh tế, xã hội và thói quen văn hóa di chuyển đặc trưng của người Việt.
Trước hết, giờ cao điểm Tết chịu ảnh hưởng trực tiếp từ chu kỳ lao động và nghỉ lễ. Phần lớn người lao động, công nhân, sinh viên và nhân viên văn phòng đều kết thúc công việc vào cùng một thời điểm, thường rơi vào 3–5 ngày trước Tết Nguyên đán. Đây là khoảng thời gian nhu cầu di chuyển đạt đỉnh, khi hàng triệu người cùng rời các đô thị lớn như Hà Nội, TP.HCM, Bình Dương hay Đồng Nai để trở về quê. Sự trùng lặp về thời gian nghỉ khiến lưu lượng phương tiện tăng mạnh trong khung giờ chiều tối và ban đêm, thời điểm nhiều người tranh thủ xuất phát sau khi hoàn tất công việc.
Bên cạnh yếu tố lịch nghỉ, tâm lý “về sớm để tránh kẹt xe” cũng góp phần tạo ra các đợt cao điểm giao thông. Khi một bộ phận người dân chủ động rời thành phố sớm hơn dự kiến, lượng phương tiện dồn vào một số khung giờ nhất định lại tăng nhanh, vô tình tạo ra tình trạng ùn tắc ngay cả trước khi bước vào cao điểm chính thức. Hiệu ứng này thường lặp lại theo từng ngày, khiến giao thông Tết có xu hướng kéo dài nhiều ngày liên tiếp thay vì tập trung vào một thời điểm duy nhất.
Một yếu tố đặc trưng khác của giao thông Tết tại Việt Nam là sự kết hợp giữa nhiều loại hình phương tiện. Trên cùng một tuyến đường, có thể xuất hiện xe máy chở hành lý cồng kềnh, ô tô cá nhân, xe khách liên tỉnh, xe tải vận chuyển hàng hóa Tết và cả phương tiện phục vụ logistics. Sự đa dạng về tốc độ và đặc tính vận hành của các phương tiện khiến dòng giao thông khó duy trì ổn định, đặc biệt tại các điểm giao cắt, trạm thu phí hay khu vực cửa ngõ đô thị.
Ngoài ra, đặc điểm phân bố dân cư và lao động cũng góp phần định hình giờ cao điểm Tết. Các khu công nghiệp lớn thường tập trung đông lao động ngoại tỉnh, và khi cùng bước vào kỳ nghỉ, lưu lượng phương tiện từ những khu vực này tăng đột biến. Những tuyến đường kết nối khu công nghiệp với quốc lộ hoặc cao tốc vì thế trở thành “điểm nóng” giao thông, nơi ùn tắc có thể xuất hiện từ rất sớm.
Ở góc độ hạ tầng, dù hệ thống cao tốc và các tuyến vành đai đã được đầu tư mạnh trong những năm gần đây, sự phát triển nhanh của phương tiện cá nhân vẫn tạo áp lực lớn lên mạng lưới giao thông. Các tuyến cao tốc thường đối mặt với tình trạng quá tải cục bộ tại trạm thu phí, nút giao hoặc các đoạn kết nối với quốc lộ, nơi lưu lượng xe tăng đột ngột. Khi một điểm nghẽn xuất hiện, hiệu ứng dồn ứ có thể lan rộng trên toàn tuyến, kéo dài thời gian ùn tắc.
Không thể bỏ qua yếu tố thời tiết và thói quen di chuyển đường dài. Nhiều người chọn khởi hành vào buổi tối hoặc xuyên đêm để tránh nắng nóng và hy vọng đường thông thoáng hơn. Tuy nhiên, việc nhiều phương tiện cùng lựa chọn khung giờ này lại khiến giao thông ban đêm dịp Tết trở thành một “cao điểm thứ hai”, tiềm ẩn thêm rủi ro về an toàn do người lái dễ rơi vào trạng thái mệt mỏi.
Sự hình thành giờ cao điểm giao thông Tết, vì vậy, là kết quả của tổng hòa nhiều yếu tố từ lịch nghỉ, tâm lý di chuyển, cấu trúc phương tiện đến đặc điểm hạ tầng và phân bố lao động. Trong bối cảnh phương tiện cá nhân tiếp tục gia tăng, việc phân bổ thời gian di chuyển hợp lý, nâng cao ý thức tham gia giao thông và tối ưu tổ chức vận hành hạ tầng sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc giảm áp lực cho hệ thống giao thông mỗi mùa Tết.
Tuấn Phạm