Nếu nói về đồ phụ kiện ô tô (đồ chơi, phụ kiện cá nhân hóa) thì đó là một thế giới khác hẳn so với công nghiệp linh kiện OEM, vì phần lớn nó được các nhà sản xuất tự do (hàng aftermarket) đảm trách. Và Thái Lan thực sự mạnh ở mảng này, nhưng động lực phát triển, cấu trúc thị trường và logic kinh tế có nhiều điểm riêng đáng học hỏi.
Trong khoảng 10–15 năm trở lại đây, Thái Lan nổi lên như một trong những trung tâm aftermarket ô tô sôi động nhất Đông Nam Á, đặc biệt ở các phân khúc như linh kiện độ cho xe bán tải (pickup), SUV, off-road và trang trí nội và ngoại thất cho các dòng xe con. Không phải ngẫu nhiên, mà điều này gắn trực tiếp với cấu trúc thị trường xe trong nước: theo Thailand Automotive Institute, xe bán tải chiếm tới khoảng 40–45% tổng doanh số ô tô tại Thái Lan trong nhiều năm. Đây là nền tảng cực kỳ quan trọng, vì pickup là “mảnh đất màu mỡ” cho cá nhân hóa, từ các bộ ốp lift kit, mâm lốp, cản trước, khung bảo vệ, đèn LED, đến hệ thống treo và trang trí nội thất.
Chính phủ Thái Lan dù không có chính sách “trợ giá trực tiếp” cho ngành đồ chơi xe, nhưng lại tạo ra một môi trường thuận lợi theo cách gián tiếp. Thứ nhất là khung pháp lý tương đối “dễ thở” hơn so với nhiều quốc gia trong khu vực về việc độ xe, miễn là đáp ứng tiêu chuẩn an toàn cơ bản. Thứ hai là hệ sinh thái sản xuất, logistics đã có sẵn từ ngành ô tô, giúp các doanh nghiệp aftermarket dễ dàng tiếp cận vật liệu, công nghệ gia công và chuỗi cung ứng.
Theo ước tính từ Department of International Trade Promotion (DITP – Bộ Thương mại Thái Lan), quy mô thị trường phụ kiện và aftermarket ô tô nội địa Thái Lan đạt khoảng 2–3 tỷ USD/năm, chưa tính xuất khẩu. Trong khi đó, một số báo cáo từ Kasikorn Research Center cho thấy tốc độ tăng trưởng của mảng này dao động 5–8%/năm, cao hơn mức tăng trưởng chung của thị trường xe mới trong nhiều giai đoạn.
Một đặc điểm đáng chú ý là cấu trúc doanh nghiệp. Khác với ngành linh kiện OEM bị chi phối bởi các tập đoàn lớn, aftermarket tại Thái Lan có sự tham gia mạnh của doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs). Từ các xưởng độ quy mô vài chục người, đến các thương hiệu nội địa đã có tên tuổi khu vực. Những doanh nghiệp này không chỉ phục vụ thị trường nội địa mà còn xuất khẩu sang nhiều thị trường như:Australia, Trung Đông và các nước ASEAN.
Bangkok và khu vực lân cận trở thành trung tâm tiêu dùng và phân phối lớn. Bangkok Auto Salon là một trong những triển lãm độ xe lớn nhất Đông Nam Á, thu hút hàng trăm nghìn lượt khách mỗi năm (theo số liệu ban tổ chức, khoảng 200.000–300.000 lượt khách thời điểm trước dịch). Đây không chỉ là sân chơi văn hóa xe, mà còn là nơi kết nối thương mại, ký kết hợp đồng phân phối và ra mắt sản phẩm mới.
Ở góc độ kinh tế hệ sinh thái, aftermarket Thái Lan phát triển dựa trên 3 trụ cột chính. Thứ nhất là đẩy mạnh cung cấp phụ kiện cho các dòng xe phổ thông như Pickup, không chỉ là phương tiện lao động mà còn là “biểu tượng cá nhân”. Người Thái có xu hướng chi thêm đáng kể sau khi mua xe. Một số khảo sát thị trường nội địa cho thấy chủ xe pickup có thể chi thêm 10–30% giá trị xe cho phụ kiện và nâng cấp trong vòng vài năm sử dụng.
Thứ hai là chuỗi cung ứng nội địa hóa linh hoạt, dù không phải OEM, nhưng các xưởng aftermarket tận dụng rất tốt năng lực gia công trong nước: nhựa, kim loại, CNC, sơn phủ… điều này giúp giá thành cạnh tranh. Ví dụ, một bộ body kit sản xuất tại Thái Lan có thể rẻ hơn 20–50% so với hàng nhập từ Nhật hoặc châu Âu.
Thứ 3 là xây dựng chuỗi xuất khẩu ngách nhưng hiệu quả, các sản phẩm như thùng xe (canopy), nắp thùng, cản off-road, giá nóc, mâm vỏ xe cá tính, các chi tiết nâng cấp nội thất cho ô tô con… được xuất khẩu khá mạnh. Theo DITP, một số nhóm sản phẩm aftermarket có tỷ trọng xuất khẩu chiếm 30–40% sản lượng của doanh nghiệp.
Một điểm thú vị là sự giao thoa giữa OEM và aftermarket. Nhiều hãng xe tại Thái Lan (Toyota, Isuzu, Ford) chủ động hợp tác với các hãng phụ kiện để cung cấp “gói độ chính hãng” (dealer accessories) ngay từ đại lý. Điều này giúp hợp thức hóa việc cá nhân hóa xe, đồng thời mở rộng doanh thu ngoài xe mới, một chiến lược mà nhiều thị trường khác vẫn chưa khai thác triệt để.
Trong bối cảnh chuyển dịch sang xe điện, aftermarket Thái Lan cũng bắt đầu thay đổi. Các sản phẩm truyền thống như ống xả độ dần giảm vai trò, nhưng các mảng như độ nội thất, nâng cấp hệ thống giải trí, đèn chiếu sáng, phần mềm và cá nhân hóa ngoại thất lại tăng trưởng. Điều này cho thấy ngành không bị “triệt tiêu”, mà đang tái cấu trúc theo công nghệ mới.
Tổng thể, ngành phụ kiện “đồ chơi xe” tại Thái Lan là một lát cắt thú vị của nền kinh tế tiêu dùng kết hợp sản xuất. Nó không chỉ tạo doanh thu hàng tỷ USD, mà còn kích hoạt một chuỗi giá trị rộng: từ sản xuất nhỏ, thương mại, dịch vụ lắp đặt đến du lịch sự kiện (auto show, off-road festival). Quan trọng hơn, nó phản ánh một tư duy khác: thay vì chỉ bán chiếc xe, thị trường Thái Lan kiếm tiền từ toàn bộ vòng đời trải nghiệm của chiếc xe.
Đây chính là điểm mà nhiều thị trường, trong đó có Việt Nam, cần học hỏi và khai thác để tạo ra chuỗi giá trị không hề nhỏ đóng góp vào nền kinh tế.
Quốc Huy