Dưới góc nhìn của những người làm kỹ thuật và an toàn ô tô, cần nhìn thẳng vào thực tế rằng rủi ro cháy xe điện khi sạc tại nhà là có thật, đặc biệt trong điều kiện nhà ống, nhà phố phổ biến tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP.HCM.
Điều đáng nói là phần lớn sự cố không bắt nguồn từ bản thân chiếc xe, mà đến từ cách con người đưa một thiết bị tiêu thụ điện công suất lớn vào không gian sinh hoạt vốn không được thiết kế cho mục đích này.
Sạc xe điện tại nhà mang lại sự tiện lợi rõ rệt, nhưng cũng âm thầm kéo theo những nguy cơ khó nhận biết. Hệ thống điện dân dụng ở nhiều gia đình Việt Nam được thiết kế để phục vụ các thiết bị sinh hoạt thông thường như máy lạnh, tủ lạnh, bình nước nóng, chứ không sẵn cho việc cấp dòng điện lớn liên tục trong nhiều giờ. Khi xe điện được cắm sạc, đặc biệt là sạc kéo dài qua đêm, dây dẫn nhỏ, ổ cắm cũ hoặc tiếp điểm kém có thể nóng lên từ từ, không phát tia lửa hay tiếng nổ rõ ràng, nhưng đủ để làm chảy lớp cách điện, dẫn đến chập điện và cháy. Đây là dạng rủi ro nguy hiểm nhất vì diễn ra âm thầm, khó phát hiện.
Một yếu tố khách quan khác thường bị bỏ qua là tải điện chung theo khung giờ. Nhiều người có thói quen sạc xe vào ban đêm, khoảng từ 22 giờ đến rạng sáng, với suy nghĩ điện ổn định và ít bị quá tải. Thực tế, vào thời điểm này, điện áp trong khu dân cư có thể dao động do cân tải toàn khu vực, trong khi hệ thống điện trong nhà đã “mệt” sau nhiều năm sử dụng. Việc duy trì dòng điện lớn trong thời gian dài khiến nguy cơ quá nhiệt tăng lên, nhất là ở những ngôi nhà cũ, cải tạo nhiều lần, nơi dây dẫn và thiết bị bảo vệ không còn đồng bộ.
Đặc thù nhà ống càng khiến rủi ro trở nên nghiêm trọng hơn. Không gian hẹp, sâu, ít cửa sổ, khả năng thông gió kém, trong khi xe thường được để ở tầng trệt, sát cầu thang, cũng chính là lối thoát hiểm của cả gia đình. Khi xảy ra cháy điện hoặc sự cố liên quan đến pin lithium-ion, khói độc có thể tích tụ rất nhanh trong không gian kín. Nguy cơ không chỉ nằm ở ngọn lửa, mà ở việc ngạt khói, đặc biệt với trẻ nhỏ và người già, trong bối cảnh mọi người đang ngủ và không kịp nhận biết dấu hiệu bất thường.
Bên cạnh các yếu tố khách quan, nguyên nhân chủ quan từ thói quen sử dụng cũng chiếm tỷ lệ không nhỏ. Phổ biến nhất là việc sử dụng ổ cắm dân dụng để sạc xe thay cho cụm trạm sạc chuyên dụng. Ổ cắm thông thường không được thiết kế để chịu tải cao liên tục và cũng không có cơ chế ngắt khi quá nhiệt. Việc dùng thêm dây nối dài, ổ chia, phích chuyển càng làm tăng nguy cơ sinh nhiệt tại các điểm tiếp xúc, là những “điểm yếu” rất dễ trở thành nguồn phát cháy. Ngoài ra, không ít người vẫn tiếp tục sạc xe trong nhà dù pin hoặc hệ thống điện của xe đã từng có dấu hiệu bất thường, từng va chạm gầm hoặc ngập nước, vô tình biến sự chủ quan thành một canh bạc rủi ro.
Sạc xe ban đêm, dù tiện lợi, lại tiềm ẩn nhiều bất lợi về an toàn. Khi cả gia đình đã ngủ, khả năng phát hiện mùi khét, khói hoặc tiếng lạ gần như bằng không. Trong khi đó, nếu xảy ra sự cố pin lithium, quá trình cháy có thể diễn ra nhanh và dữ dội, khiến việc thoát hiểm trong không gian hẹp trở nên vô cùng khó khăn. Đây là lý do nhiều chuyên gia an toàn không khuyến khích sạc xe qua đêm trong nhà ở kín, trừ khi hạ tầng điện được thiết kế đúng chuẩn ngay từ đầu.
Giải pháp không nằm ở việc cực đoan hay phủ nhận xe điện, mà ở cách tiếp cận nghiêm túc với an toàn. Trước hết, cần sử dụng trạm sạc chuyên dụng (wallbox) đạt chuẩn, có đầy đủ tính năng chống quá dòng, quá nhiệt và rò điện, đồng thời được đấu nối trực tiếp từ tủ điện với hệ thống tiếp địa riêng. Việc tách một mạch điện độc lập cho xe giúp khoanh vùng rủi ro, tránh ảnh hưởng đến toàn bộ ngôi nhà khi có sự cố. Không gian sạc cũng cần được ưu tiên thông thoáng, tránh đặt xe ở khu vực kín, sát cầu thang hay lối thoát hiểm.
Thói quen sạc cũng cần thay đổi. Thay vì sạc xuyên đêm, nên ưu tiên sạc vào ban ngày hoặc đầu buổi tối khi còn người giám sát. Không sạc khi pin có dấu hiệu bất thường và không “tiết kiệm” bằng cách dùng ổ cắm, dây dẫn không phù hợp. Việc trang bị thêm cảm biến khói, cảm biến nhiệt tại khu vực để xe, cùng bình chữa cháy phù hợp cho cháy điện, là những biện pháp phòng ngừa không thừa trong bối cảnh xe điện ngày càng phổ biến.
Xe điện không phải là mối đe dọa nếu được sử dụng đúng cách. Điều đáng lo ngại nằm ở sự chủ quan khi đưa một thiết bị tiêu thụ năng lượng lớn vào không gian sinh hoạt chật hẹp mà thiếu chuẩn bị về hạ tầng và thói quen an toàn. Sạc xe tại nhà không sai, nhưng chỉ thực sự an toàn khi đúng kỹ thuật, đúng không gian và đúng thời điểm. Trong điều kiện nhà ống đô thị Việt Nam, đây không chỉ là câu chuyện tiện lợi, mà là vấn đề cần được nhìn nhận một cách nghiêm túc và có trách nhiệm.
Tuấn Phạm