Thị trường xe máy Việt Nam vốn được xem là “mạch máu” giao thông của hơn 40 triệu người , đang bước vào giai đoạn lưỡng lự chưa từng có. Chính sách chuyển đổi xanh, cùng với làn sóng khuyến khích sử dụng xe điện, đang tạo nên một cuộc thay đổi sâu rộng, nhưng đồng thời cũng khiến tâm lý người tiêu dùng dao động, giằng xé.
Mua xe xăng bây giờ thì sợ bị “lỗi thời”, mua xe điện thì lại lo ngại về hạ tầng, chi phí, độ bền và cả khoản e ngại cháy nổ. Giữa ngã ba lựa chọn ấy, sự giằng xé đang hiện hữu không chỉ ở người tiêu dùng, mà cả trong các doanh nghiệp và nhà hoạch định chính sách.
Từ góc nhìn người tiêu dùng, chiếc xe máy không chỉ là phương tiện mà còn là “người bạn đồng hành” trong cuộc sống hàng ngày. Họ quan tâm đến độ bền, khả năng sửa chữa, sự linh hoạt trong việc tiếp nhiên liệu, những yếu tố mà xe xăng đã chứng minh suốt hàng chục năm. Xe điện, dù hấp dẫn ở yếu tố “xanh”, tiết kiệm chi phí sư dụng và ít phí bảo dưỡng cơ bản, vẫn khiến nhiều người dè dặt. “Nếu đang đi xe xăng ổn, tại sao phải đổi?”, đó là câu hỏi phổ biến ở các câu chuyện trên bàn cà phê, bàn nhậu, mạng xã hội. Còn nhóm người muốn chuyển sang xe điện lại băn khoăn: “Liệu vài năm nữa pin có xuống cấp nhanh không? Thay thế bao nhiêu tiền? Trạm sạc có đủ thuận tiện để đi xa? Có bị lệ thuộc vào dịch vụ sau bán hang của hang?…Chưa kể tâm lý sạc xe tại nhà qua đêm vẫn gây cảm giác e ngại cháy nổ, mặc dù khả năng xảy ra là rất ít và nếu có thường đến từ việc đấu nối sạc không đảm bảo.
Các hãng xe máy truyền thống như Honda, Yamaha, Piaggio, vốn thống trị thị trường hơn hai thập kỷ qua cũng đang trong thế “đứng giữa hai dòng nước”. Họ không thể vội vàng bỏ qua mảng xe xăng, bởi đây vẫn là nguồn sống chính của hệ thống đại lý, kỹ thuật viên, nhà cung cấp phụ tùng. Nhưng họ cũng không thể chậm trễ trong việc nghiên cứu xe điện, vì chính phủ đang định hướng mạnh mẽ giảm khí thải, hạn chế đăng ký xe xăng tại các đô thị lớn. Honda Việt Nam đã thử nghiệm vài mẫu xe điện, Yamaha cũng có sản phẩm xe máy điện NEO’s, nhưng thị phần vẫn còn rất khiêm tốn. Họ hiểu rằng nếu chuyển đổi quá chậm, sẽ mất cơ hội, còn nếu quá nhanh, sẽ tự làm tổn thương hệ sinh thái kinh doanh hiện có.
Ngược lại, những người tiên phong như VinFast lại chọn cách đi “tất tay”. Tập trung hoàn toàn vào phương tiện xanh, hãng này đã tạo ra một cú hích mạnh cho thị trường và nhận được sự ủng hộ nhất định từ chính sách. Tuy nhiên, không thể phủ nhận rằng việc thay đổi thói quen người dung, đặc biệt ở thị trường nhạy cảm về giá như Việt Nam là không thể diễn ra trong một sớm một chiều. Xe điện cần hạ tầng sạc đủ rộng, pin đủ bền, chính sách thu đổi và hộ trợ pin thỏa đáng. Khi những yếu tố ấy chưa hoàn thiện, người tiêu dùng vẫn có lý do để chần chừ.
Về phía nhà làm chính sách, bài toán cũng không hề đơn giản. Việt Nam cam kết giảm phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, và giao thông là một trong những lĩnh vực cần chuyển đổi sớm nhất. Nhưng để đạt được mục tiêu đó, không thể chỉ dựa vào khuyến khích xe điện. Cần lộ trình cụ thể, ưu đãi thực chất, và nhất là giải pháp để “kéo” chứ không “đẩy” người dân. Nếu siết xe xăng quá nhanh trong khi xe điện còn đắt, thiếu tiện ích, thì thị trường dễ bị “vỡ nhịp”, ảnh hưởng tới cả doanh nghiệp lẫn người tiêu dùng.
Ở thời điểm hiện tại, có lẽ cách nhìn hợp lý nhất là thừa nhận sự chuyển đổi đang diễn ra nhưng chưa thể ép buộc. Người tiêu dùng có quyền cân nhắc giữa lợi ích ngắn hạn và dài hạn, giữa tiện ích quen thuộc và giá trị bền vững. Các doanh nghiệp cần chuẩn bị cho tương lai bằng việc song song duy trì xe xăng tiết kiệm nhiên liệu và đầu tư xe điện chiến lược. Còn chính phủ, thay vì chỉ đặt mục tiêu “bao nhiêu phần trăm xe điện”, nên tập trung vào câu hỏi: làm thế nào để người dân thấy yên tâm khi lựa chọn phương tiện xanh.
Sự giằng xé trong quyết định mua xe máy hôm nay chính là biểu hiện của một xã hội đang thay đổi. Nó phản ánh nỗi lo, sự kỳ vọng và cả niềm hy vọng về một tương lai giao thông sạch hơn. Nhưng để những giằng xé ấy được hóa giải, cần sự đồng hành thực chất giữa ba bên: người dân – doanh nghiệp – chính sách. Bởi chỉ khi lợi ích và niềm tin cùng gặp nhau, quá trình chuyển đổi xanh mới thật sự lăn bánh trên mọi con đường Việt Nam.
Tuấn Phạm